صاحب ترجمه ( رحمه اللّه ) آخوند ملا صدرا براهين متعدده‌اى از ناحيه تحقق و جعل جهت اثبات اصالت وجود ذكر كرده و همه آن براهين را در كتاب المشاعر بيان فرموده است . ما به نحو تفصيل براهين مذكوره را در رسالهء هستى از نظر فلسفه و عرفان ذكر كرده‌ايم و در اين‌جا به نحو اختصار اصالت وجود را بر طبق بيانات آخوند ( رحمه الله ) اثبات مىنماييم و سپس مىپردازيم به اثبات وحدت اصل حقيقت وجود و توحيد خاصى و اخصّ الخواصى . مفاهيم و ماهيات ( كليات طبيعيه ) وقتى تعين و تحقق خارجى پيدا مىنمايند كه براى آنها فرد بالذات ( به حمل شايع صناعى ) محقق شود ؛ نفس ماهيت و مفهوم بدون تحقق خارجى و ملاحظهء خارج ، منشأ اثر و حكم نيست . وقتى ماهيت مبدأ اثر مىشود كه در خارج محقق شود و داراى فردى بالذات باشد ؛ آنچه كه مبدأ اثر است ، نشايد از سنخ ماهيات باشد ، چون اگر اثر بر نفس ماهيت مترتب شود ( بدون لحاظ امرى و سنخى ) بايد ماهيت در هر موطنى كه تحقق پيدا نمايد مبدأ اثر شود . روى اين ميزان بايد مبدأ اثر امرى غير سنخ ماهيت باشد ، امر غيرسنخ ماهيت وجود يا عدم است . بنابراين ، بايد براى مفهوم وجود مصدرى ، فرد بالذات محقق باشد كه ماهيت به واسطهء التجا و اتحادش با آن حقيقت ، مبدأ اثر باشد . پس بايد وجود بالذات و ماهيت بالعرض موجود باشد ، تعين و تشخص براى حقايق وجوديه ذاتى و از براى مفاهيم كليه عرضى است . توضيح و تحقيق نفس ذات ماهيت بما هىهى در مرتبهء ذات و جوهر حقيقت ، جز ذاتيات و اجزا ذات خود را واجد نباشد . چنين حقيقتى در مرتبهء ذات از جميع انحاى تشخص و تعين كه از خصوصيات خارج است ، معراست و جميع انحاى تعين و تشخص از قبيل عليت و معلوليت ، تقدم و تأخر ، موجوديت ، وحدت و كثرت به